wi-me Bärndütsch chönnt schribe

es Manifèscht

Natüürlech cha me Bärndütsch grùndsäzlech ìrgendwie schribe, aber we-t-dider-nech o scho maau hèschhèit gfragt wi me-s fernǜnftig chönnt machhe, dè bìschsit-der hie rìchtig. Ì wèible hie fǜr-ne uf-en eerscht Blìk gaar nìd so radikaale Forschlaag: mìr schribe èifach soo, wi-mer rède! Das ìsch nämlech nìd daas, wo im Momänt passiert; z wèni Buechschtabe u-ne komischhi Schrìftschpraach machhe-nis daas fo Grùnd uuf seer schwìrig.

Hùrti es par wìchtigi Phǜnkt zu däm Dokumänt:

• neei, das ìsch kè “foneetischhi” Schribwiis, aso nüüt mìt “pMuetter hexeit”, sondern t Mueter hèt gsèit
• das söu o kès “Schtandardbärndütsch” wäärde; ì schribe z.B. gèng, nùu u Wang, wǜu-ni di Wörter soo säge; Lüt wo gäng, nùll u Wand säge, chöi-sen o soo schribe
• u das ìsch o nìd nùmen èi Foorschlaag: rächterhang chöit-der auerlèi Schribwiise fǜr ferschìdnigi Luten uswääle u luege, wi Bärndütsch chönnt usgsee
• wè-t-der èifachh e chùùrzi Handlèitig fǜr-ne èinhèitlechi Schribwiis woschweit (soo, wi das Dokumänt aktueu gschrìben ìsch), dè lueglueget uf zäme.bärndüts.ch/schribe

1 Ifüerig

1.1 Ds Probleem

Me ghöört öpedie das aui scho èifachh so Bärndütsch tüege schribe wi-ne-der Schnabeu ggwachse sig, wǜu “Mùndaart kèner Règle hèt”.¹

Mùndaart hèt Règle! Èifach nùme zùm Rède.

Natüürlech cha-me nìd säge das das fautsch sig – es gìt ja kèner Règle – ùnd ì wot o nìd säge das ⟨wìder⟩ oder ⟨Natuur⟩ rìchtig sige. Der Phùnkt ìsch nùme das i bèidne Bischpììu äbe nìd gschrìbe wììrdt wi ggrèdt wììrdt.

Es gìt zwöi Houptgrǜnd wisoo das Lüt nìd soo schribe wi-si èigetlech rède:

1. der Iiflùss for schtandarddütsche Rächtschribig (Bischpììu 1)
2. z wèni ferfüegbaari Buechschtabe (Bischpììu 2)

1.2 E mǜglechi Löösig

Wörter beschtö nìd us Buechschtabe, sondern us Lute. Jèdi gschprochhni Schpraach hèt-es Ìnwentaar a Konsonanten u Wokaale u sètscht dermìt Wörter zäme. Bärndütsch hèt sächsezwänzg²

: 11 längi, 12 chùùrzi, 3 Diftonge. Hie nìd zèut si di nasaale i wäutsche Leenwörter wi Parfä~ä u di zwöi zuesäzleche Diftonge èe u oe im öschtlechen Oberland.

E so-re Löösig sèit-me “fonemaatischhi Ortografii” u dä Aasaz hèt meereri Foortèile:

• we-me wèis us wèune Luten es Wort bèschtèit, wèis-me wi-me-s schribt – me mues nüüt ùsswändig leere, wi z.B. wi-me ds längen aa i ⟨Grat⟩, ⟨Staat⟩, ⟨Draht⟩ richtig schribt
• we-me-nes Wort gseet, wèis-me wi-me-s usspricht (fǜr Nìd-Bärner, u fìlech o fǜr Bärner…)
• me cha soo schribe wi-me säuber rèdt

Der lètscht Phùnkt ìsch seer wìchtig: es gèit wi gsèit nìd drùm, Bärndütsch ìrgendwie z schtandardisiere, abgsè for Schrìft! Im Gägeteeu, di regjonaalen Ùngerschìde wo-s gìt chöi dǜr-ne fonemaatischhi Rächtschribig äbe sichtbaar ggmacht wäärde, schtat e (zwùngnermaasse diskriminierende) Schtandard fèschtzlège. Hèisst: t Idee ìsch nìd das-me soo mues schribe wi öper angers rèdt, sondern soo wi-me säuber rèdt. Zùm Bischpììu cha öper us-der Schtat Bärn es schnèit, öper us-em Oberaargou es schnìit u öper us-em Oberämmitaau es schnììt schribe. Me chönnt aso schtat fo-re Rächtschribig o fo-re GGrächtschribig rède, wǜu-si ar Schpraach ggrächt wììrdt.

Ds Houptziiu fo däm Proièkt ìsch aso, en Ortografii fǜr z Bärndütsch z entwìkle, wo:

• aui Lute èihèitlech uf Buechschtabe(-kombinazjoone) abbìudet

• fǜr ferschìdeni Ùngerdialäkte fom Bärndütsch bruuchbaar ìsch

• me uf-em Kompjuuter (u hoffetlech o uf-em Natèl) guet cha tipe

• meerhèitstouglech ìsch – drùm o di Websäit.

• Ziiu? Zììu?

1.3 Usblìk

• wi ìsch der Räschte fo däm Dokumänt uf-bboue?
• was mueschmüesst-der läse?

Ì schtèue i Abschnìt 2.1 zeersch maau die 59+ Lute foor, wo-mer aui täglech bruuche u wo söue èidütig gschrìbe wäärde. Wǜu-nis aunen ir Schueu so fèscht ìsch ii-präägt woorde wi-me “Dütsch” schribt, bèhandl-i i Abschnìt 2.2 der “Balascht” wo-me mues chönnen usblände wè-me-sech nìd fom Schtandaard wot la sabotiere bìm Bärndütsch schribe. Abschnìt 2.3 schtèut scho forhandni Löösige fǜr schrìftlechs Bärndütsch foor.

Fǜr fììu Luten im Bärndütsch gìt-s-en èifachhi u ètablierti Löösig, z.B. schtèit der Buechschtabe ⟨k⟩ ìmmer fǜr-nes /k͡x/ (“kch”). Fǜr angeri Lute gìt-s meereri Löösige, wo ir “frèie Wìudbaan” koègsischtiere u wo hüüffig sogaar di gliichi Phèrsoon ferschìdnigi Löösige für-e gliich Lut bruucht. Abschnìt 3 belüüchtet die Lute, fergliicht mǜglechi Löösige u schlaat èini aus di bruuchbaarschti foor.

Ds fonemaatischhe Prinzip schribt nùme foor, das èinzelni Lute konsischtänt uf Buechschtabe(-kombinazjoone) abbìudet wäärde. Es gìt aber o-no angeri Fraage wo-sech outomaatischh schtèue, sobau-me Säz zù Papiir brìngt. Di wìchtigere bèhandl-i i Abschnìt 4.

2 T Ufgaab

Ds Houptziiu ìsch aso, t Schpraachlute fom Bärndütsch èidütig uf Buechschtaben abzbìude. Derbii gèit-s nùmen ùm t Foneem, aso di nünefüfzg “süschteemkritischhi” Schpraachlute u nìd öpe foneetischhi Fiinhèite. Wen aso z.B. öperem sis längen E (wi i See) e-chli angers töönt aus bì öper angerem, oder öperem ìres länge T e-chli lènger ìsch aus bì öper angerem, mues t Schrìft das nìd wìdergää; es si kèner schtrukturèuen Ùngerschìde. Aber wèn öper Hùnd [hʊnt] sèit u öper angers Hùng [hʊŋˑ], de wììrdt das ùngerschìde. Fǜr di èinti Phèrsoon riimt-sech ds Wort Hùng nämlech uf jùng aber nìd uf rùnd, u fǜr di anger ìsch-es mìt-em Wort Hùnd grad umgèkeert. Fǜr di bèide het “ds gliiche Wort” aso en angeri Form – hèisst, es bèschtèit us-eren angeren Abfoug/Kombinazjoon fo Lute.

Es gìt scho meereri ganzhèitlechi Aasäz fǜr Bärndütsch bzw. Mùndaart im Auggmèine z schribe. Sì hèi aber aui ggwǜssi Probleem, wo-se ùtouglech machhe fǜr di oben èrkläärte Ziiu. Sì hèi aber dùrchuus nǜzlechi Tèile; Abschnìt 2.3 fergliich die ferschìdne Aasäz.

2.1 Di bärndütschi Fonologii

Ds bärndütsche Luzüschteem hèt drü Èigeschafte, wo-ne GGrächtschribig lèider rächt ferkompliziere:

1. fììu ferschìdeni Wokaale
2. chùùrzi u längi Wokaale
3. chùùrzi u längi Konsonante

2.1.1 Wokaale

Es gìt ìnsgèsamt drüezwänzg ferschìdeni Wokaale, aber derfoo si èuf èifachh längi Wersjoone fo-mene chùùrze Wokaau. “Chùùrz” u “läng” si zitlech z ferschtaa, aso ob e Wokaau mee oder wèniger lang (mìr rède hie fo Milisekùnde) usgprochhe wììrdt. Zùm Feraaschouleche (u lut Ussprächhe wè-deder grad chaschchöit) zèigt Tabäue 1 es par Bischpììu fǜr chùùrzi u längi Wokaale.

I aune fier Wortpaar hèt ds eerschte Wort aso e chùùrze Wokaau, u ds zwöite Wort di längi Wersjoon derfoo. Dä Kontrascht gìt-s wi gsèit fǜr èuf ferschìdni Wokaale, wo mìt Bischpìuwörter i Tabäue 2 (chùùrz) u Tabäue 3 (läng) ufgfüert si. Ds Schwaa (/ə/) chùnnt nùme chùùrz foor, u mèischtens i unbetoonte Sìube: sìbe, lachhe, rède (lueglueget o i Abschnìt 3.4).

Derzue gìt-s no drü Diftonge, wo aui mìt Schwaa ufhöre:³

Das gìut fǜr ds Mìtubärnischhe; im Tèile fom Oberland gìt-s ono /eə/, /oə/, wi i Schnèe, Broet.

2.1.2 Konsonante

Ìnsgèsamt gìt-s 33 Konsonante, wobii-me wi bì-de Wokaale mues zwǜschhe chùùrze u länge ùngerschèide. Zää (bzw. zwänzg) derfoo si chùùrzi u längi Wersjoone fom gliiche Konsonant, sächs chöme nùme chùùrz foor, u sìbe derfoo chöme dènn läng foor, wè-s-ne t Posizjoon im Wort èrloubt. Es gìt fier Riblute wo zwǜschhe chùùrz u läng ùngerschèide:

Am Ändi fo-mne Wort gìt-s dä Kontrascht oo, z.B. sǜsch u Bǜschh. Am Aafang fo-mne Wort chöie nùme di chùùrze foor-choo.

Es gìt o 3x4 Ferschlùsslute u 4 Ferschlùssriblute:

Hie wììrd-s e-chli schwìrig; im Ùngerschììd zù angere Schpraache (wi z.B. Französischh) machhe Schwizerdütschi Dialäkte ke Ùngerschèidig zwǜschhe schtìmmhafte u schtìmmloose Ferschlùsslute, sondern zwǜschhe chùùrze u länge Ferschlùsslute (Willi 1996; Kraehenmann 2003). Das hèisst, was mìr aus B u P waar-näme, ìsch “èigetlech” es chùùrzes u-nes längs P (oder B, we-me wot). Das gseet-me z.B. dran, das-mer ⟨jage⟩ u ⟨Jagge⟩ schribe (aso “chùùrzes u längs G”) u der Ùngerschììd döört ggnaau der gliich ìsch wi zwǜschhe ⟨Schade⟩ u ⟨Schatte⟩ – wo aber angers gschrìbe wììrdt. Me meerkt-s o bì Weerbe wo mìt b u d aa-föö: t Partizipfoorme (abschtrakt: g- + Weerb) chöi mìt ⟨bb-⟩ u ⟨dd-⟩ gschrìbe wäärde: ⟨boue⟩ → ⟨bboue⟩, ⟨danke⟩ → ⟨ddanket⟩; das si ggnaau di gliiche Lute wi i poutere u Tanne. Me cha aso säge: zwöi b si-nes p, zwöi d si-nes t, ggnaau wi zwöi g es gg si.

Es gìt 3 Naselute, wobii èine (ds ng) nie am Aafang fom-ne Wort foorchùnt u grùndsäzlech läng ìsch:

U näär gìt-s no räschtlechs Gschmöis:

Tabäue 4 zèigt aui Konsonantefoneem nomaau zùr Ǜbersìcht. Da-dermìt ha-ni-dernech di ganzi sègmèntaali Fonologii fom Bärndütsch zèigt; dùdìr weischwǜsst was-es gìut uf Papiir z brìnge. Aber befoor-mer chöi afa ǜber mǜglechi Buechschtabe rède, mues-i no hùrti ggwǜssi Probleem mìt-em u us-em Schrìftdütsch èrklääre.

2.2 Schrìftdütschbalascht

Mìr si äuen aui mìt-der schrìftdütsche Schribtradizjoon ufggwachse u dermìt fertrout. Mìr hèi aso scho-ne ggmèinsaami Idee, wi-me Sachhe schribt. Lèider isch-es soo das-sech das Süschteem nìd nùme nìd fǜr Bärndütsch èignet, sondern o nìd wǜǜrklech fǜr Schtandarddütsch.

2.2.1 Wokaaulèngi

Ds grööschte Probleem ìsch, das Dütsch längi u chùùrzi Wokaale het, wo hǜt aber seer komischh gschrìbe wäärde. Nach chùùrze Wokaale wììrdt hüüffig e doplete Konsonant gschrìbe u derfǜǜr nach längem Wokaau numen èine:

Zùm ganz klaar sii: Im Schwizerhoochdütsch wäärde di lìngge Wörter jee nachdäm mìt-emne länge Konsonant usgprochhe, aber im Schtandarddütsch gìt-s kèner länge Konsonante. T Dopubuechschtabe bezèichne wǜǜrklech nùme t Lèngi fom Wokaau derfoor. Grad bì èisìubige Wörter wììrdt aber hüüffig nùme èi Konsonant gschrìbe u dermìt nìd zwǜschhe chùùrze u länge Wokaalen ùngerschìde (obwoou-me z.B. chönnt ⟨Tramm⟩ schribe!):

U fǜr ggwǜssi Kombinazjoone fo Konsonantebuechschtabe ire Wortwùùrzle lö-s t “Prinzipie” for dütsche Rächtschribig gar nìd zue, ìrgendwie zwǜschhe chùùrz u läng z ùngerschèide:

T Redaktööre fom Idiotikon hèi i Band 1 (1885) gschrìbe:

die nhd. Orthographie [ist] in einem Zustande der Gährung begriffen […], welche zudem ihre Abklärung wahrscheinlich in teilweiser Rückkehr zu den mhd. Schreibprinzipien finden wird. (Staub und Tobler 1885--, Bd. I, S. XIV)

Lèider ìsch das nìd passiert, u aui Rächtschribrèfoorme sider si nùme (emozjonaau hèrt ùmschtrìttni!) Ferschlìmmbesserige gsii. Di mittuhoochdütsche Schribprìnzipie mieche hǜt ìmmer no seer fììu Sìnn: Me wǜǜrd dè z.B. ⟨Rate⟩ u ⟨râte⟩, ⟨ofen⟩ u ⟨Ôfen⟩, ⟨Tram⟩ u ⟨Krâm⟩, ⟨Kam⟩ u ⟨kâm⟩, ⟨blond⟩ u ⟨Mônd⟩ schribe, aso chùùrzi u längi Wokaale èihèitlech ùngerschèide u nüüt mìt-de Konsonante ùmebaschtle. Aber soo wi-s ìsch, si-mer mìt-emne Schtandaard foorbèlaschtet, wo scho säuber es Gschtǜǜrm machht mìt sine Wokaale u Konsonante – kè guete Schtart! U wǜu Bärndütsch zwǜschhe chùùrze u länge Konsonante ùngerschèidet (Hane-Channe, Ofe-offe), chönnt-me die Schtratègii nùme for dène Buechschtabe bruuche, wo der Konsonant nìd taazächhlech e Chùùrz-Läng-Kontrascht hèt, aso z.B. ⟨Ratte⟩ u ⟨rate⟩ schribe.

2.2.2 Ds “Deenigs-⟨e⟩”

En angeri Faue ìsch ds “Deenigs-⟨e⟩” wo im Schtandarddütsch bbruucht wììrdt fǜr-nes längs /iː/ z marggiere, z.B. i ⟨bieten⟩ oder ⟨vier⟩. Im Mìtuhoochdütsch ìsch t Kombinazjoon ⟨ie⟩ fǜrne Diftong gschtange – aso gènaau wi-ner im Bärndütsch no foorchùnt: biete, fier (≠ Fiir!). Bì dène Wörter isch-es aso kès Probleem, wè-me-se gliich schribt wi im Schtandaard: si tööne zwaar nìd gliich, aber wǜu Schtd. t Schribwiis nie aa-passt hèt u Bärndütsch t Usspraach nie het ggänderet, ìsch-es gènaau di “rìchtigi” Löösig. Aber: Schtd. bruucht die Schtratègii o fǜr längi /iː/ wo ùùrschprǜnglech kè Diftong si gsi, z.B. i ⟨spielen⟩, ⟨wieder⟩. Die Wörter hèi im Bärndütsch mèischtens es ì oder es ìì, u äbe kès ie: schpìle, wìder (riime-sech nìd mìt Giele, Lieder!).

2.2.3 ⟨eu⟩

Schtandarddütsch het drü Diftonge:

• /aɪ/ ⟨ei⟩/⟨ai⟩, wi i ⟨Seide⟩
• /aʊ/ ⟨au⟩, wi i ⟨Braut⟩
• /ɔʏ/ ⟨eu⟩/⟨äu⟩, wi i ⟨Mäuse⟩

…u der drìt ìsch offesìchtlech komischh gschrìbe, är söt ⟨oü⟩ oder soo sii. Es gieng ja no, t Buechschtabekombinazjoon ⟨eu⟩ fǜr öpis z ferwände wo wèder es e no-nes u drìnn hèt, solang-e Kombinazjoon fo e u u nìd taatsächhlech o foor-chùnt. Im Bärndütsch machht daas t L-Wokalisierig (Abschnìt 4.4) mìt Wörter wi Èuch (Elch, ≠ öich) e ùnbruuchbaari Schtratègii.

2.2.4 Ds “Deenigs-⟨h⟩”

En angeri schtandarddütschi Schtratègii fǜr-ne länge Wokaau z marggiere ìsch ds “Deenigs-⟨h⟩”, z.B. i ⟨zehn⟩, ⟨früh⟩, ⟨wohnen⟩. Wi ds “Deenigs-⟨e⟩” hèt o daas maau taazächhlech e Lut bèzèichnet, so hèt z.B. Mìtuhoochdütsch zehen ‘zää’ wǜǜrklech e /h/-Lut ghaa. Wo dä Lut ìsch ferschwùnde (aber der Buechschtabe nììd…), ìsch e länge Wokaau bblìbe, u soo hèt-me der Buechschtabe aus Längigschzèiche afa bruuche. Wi ds ⟨e⟩ hèt o ds “Deenigs-⟨h⟩” i Wörter ine-gsǜderet wo-s èigetlech nüüt z sueche hèt (z.B. ⟨Zahn⟩, Mìteuhoochdütsch zan). Wè-me ds “Deenigs-⟨h⟩” im Bärndütsch ǜberau wot schribe, gìt-s fougendi Fäu:

1. Wörter, wo wǜǜrklech e länge Wokaau hèi
   • z.B. zää, faare, Loon
2. Wörter, wo kès Längigszèiche “bruuche”, wǜu-si-ne Diftong hèi
   • z.B. früe, Chue, zie
3. Wörter, wo-ne chùùrze Wokaau hèi (ùssert im Noorde, wo-si si gglèngt woorde)
   • wone, zale, Hane
4. Wörter, wo-ne-s wokalisierz /l/ nach längem Wokaau hèi
   • z.B. Zaau, woou, Määu

2.2.5 ⟨f⟩ u ⟨v⟩

Im Mìtuhoochdütsche ìsch ds aute chùùrze /f/ zù-mene schtìmmhafte /v/ woorde u me hèt-s enschtprächhend mìt ⟨v⟩ afa schribe schtat mìt ⟨f⟩. Schpeeter ìsch das /v/ wìder zù-mne /f/ woorde⁴

I wèis, das töönt wìud, aber lueglueget hie: (paul2007mittelhochdèutsche?), 154-155.

Sogar ferwandti Foorme wi fǜue u fou wäärde aso ferschìde gschribe, i däm Fau wäg-der wìuküürleche Règle, das-me fǜr /f/ for ⟨u⟩ oder ⟨ü⟩ nìd daarf ⟨v⟩ bruuche. Die Èntwìklig, zäme mìt Leenwörter, füert zùr hǜtige Situazjoon, wo me a) ⟨v⟩ sowoou fǜr /f/ aus o fǜr /v/ bbruucht: ⟨Vetter⟩, ⟨Velo⟩, u b) ir Schueu mues leere, weli /f/ das-me mìt ⟨f⟩ schribt u weli mìt ⟨v⟩: ⟨füllen⟩, ⟨voll⟩.

2.2.6 Angers

Lüt schribe männgisch ⟨das⟩ fǜr-en ùnbèschtìmmt sächhlech Artìku (z.B. der Aare-Guru “das Wasser”). Es söt ja klaar sii, das ds Huus (‘das Haus’) nìd ds gliichen ìsch wi das Huus (‘dieses Haus’).

2.3 Was gìt-s scho?

Natüürlech gìt-s scho Foorschleeg wi-me das chèibe Bärndütsch chönnt ferschrìftleche. Èinersiz gìt-s Süschteem wo schpèziifisch fǜr ds Bärndütsch si, u angerersiz gìt-s o dialäktǜbergriiffendi Aasäz. Derbii schtö enang zwöi groossi Biiträäg gägenǜber, di fom Werner Marti kodifizierti schrìftschpraachorientierti Bärndütschi Schrybwys (Marti 1972, 1985a) u di gsamtschwizerdütschi usspraachorientierti Schwyzertütschi Dialäktschrift fom Eugen Dieth (Dieth 1938; Dieth und Schmid-Cadalbert 1986). Ùssert dène ìsch mììr nùme no Bärndütsch schrybe: usschpraach-naach! (Zingg 2021) bèkannt. Ì prèsentiere u fergliiche di drü Biiträäg chùùrz u düte derbii scho aa, waas fǜr Fraage z bèantworte si.

2.3.1 Bärndütschi Schrybwys

Es gìt scho-ne längi Schribtradizjoon im Bärndütsch, mìt Wäärch fo…

Der Wärner Maarti hèt t Schribprinzipie fo dène Wäärch i sim Reguwäärch Bärndütschi Schrybwys fersuecht z kodifiziere (Marti 1972, 1985a) u-sech dermit uf-ne schwìrigi Graatwanderig zwǜschhe Tradizjoon, Schrìftdütsch u Luttröji bègää. Die Règle wäärde im im Wörterbuech (Greyerz und Bietenhard 2017), ir Gramatik (Marti 1985b), im nöie Teschtamänt (Bietenhard und Bietenhard 1984) u i aune Leermìtu (Feuz 1995; Pinheiro-Weber 2010) ferwändet.

Di Bärndütschi Schrybwys ferfougt grùndsäzlech angeri Ziiu aus das Proièkt hie; ìri präägendi Èigeschaft ìsch, das-si ùm fasch jède Priis fersuecht, so naach wi mǜglech am Schriftdütsch z blibe. Bègrǜndet wììrdt daas mìt-em “Schrìftbìud”⁵

“Schrìftbìud” i kèm fo-de sächs ferschìdne Bedütige uf Wikipheedia.

Wè-de-der a dèr Schtèu fìngschfìnget, der Marti hèig dùrchuus Rächt, u der foor-lìgend Thègscht sig taazächhlech seer müesaam z läse, dè chaschchöit-der hie uf-höre läse u-der-nech schtatdèssi Marti (1985a) z Ggmüet füere. Aber sigsiget ggwarnet; di Bärndütschi Schrybwys ìsch us mire Sìcht gliichzitig nìd ggnaau ggnue u ùnnöötig kompliziert, schwìrig z bruuche, ìnkohèränt, oportunìschtischh, ùnggnaau u ìnkonsischtänt.

Sì hèt wi gsèit nìd ds gliiche Ziiu wi nììg: ì wot soo chönne schribe wi-ni rède, aber wäg-der schrìftschpraachlechen Orientierig for Schrybwys si fǜr t Mùndaart èffektiif wìchtigi Ùngerschèidige zwöitrangig. Drùm si z.B. fǜr Gramatik u Wörterbuech, wo-s bèidi ggnaau wèi nää,⁶

Aber lùschtigerwiis wèi-s t Leermìtu nìd ggnaau nää.

• zueni u/ü chöi fo offne ù/ǜ mìt Phǜnkt ùngerschìde wäärde: ⟨ụ⟩ ⟨ụ̈⟩
• längi Wokaale wo im Schrìftdütsch nìd bèzèichnet si, chöi mìt-emne Maggrõ gschrìbe wäärde: ⟨frāge⟩, ⟨rōt⟩, ⟨Rēd⟩ (Marti 1985a, 45)
  • t Gramatik bruucht ds Maggrõ
  • ds Wörterbuech wǜǜrd ⟨frage⟩, ⟨rot⟩, ⟨Red⟩ schribe u dernaa i Chlammere (aa)/(oo)(ee) (aber fraage u Reed si nìd drìnn u bì root hèi-si ds (oo) fergässe…)
• t Schrybwys bietet kès Mìtu fǜr längi chh u schh fo chùùrze ch u sch z ùngerschèide
  • t Gramatik bruucht ⟨sc̄h⟩ u ⟨c̄h⟩
  • ds Wörterbuech schribt männgisch (!) i Chlammere hìngedraa (chch) u (schsch)

U angerersiz bèschtèit t Schrybwys uf subschtanzloose Ùngerschèidige: es ìsch zùm Bischpììu seer wìchtig (Marti 1985a, 65), das-me ⟨mir⟩ aber ⟨dihr⟩ schribt – wǜu-s ja Schrìftdütsch ⟨wir⟩ u ⟨ihr⟩ ìsch. Da hèt-sech scho der Köbi Grìmm drǜber uf-ggrègt:

Der Franzose schreibt nous vous, der Italiener noi voi, der Däne vi i, der Pole my wy, (nur) der Deutsche hat den pedantischen Unterschied gemacht wir und ihr (Grimm 1848, 20)

Aber dä Kritikphùnkt ìsch uf-ere filosoofischhen Äbeni, hie si di praktischhe:

• t Schrybwys isch kompliziert zùm Aawände: obwoou t Règlen èifachh u wènigi söte sii (Marti 1985a, 33), bruucht-s z.B. ganzi sìbe Site fǜr t Schribig fo längen u chùùrze Wokaale z èrklääre (Marti 1985a, 38–45)
• sì ìsch ìnkohèränt ir Argumentazjoon; es hèisst zwaar, me mües längi u chùùrzi Wokaale nìd ùngerschèide: “die Längen und die Kürzen aller Selbstlaute [verursachen] keine Bedeutungsänderung […] die verschiedene Dauer [der Vokale ist] im Berndeutschen nicht bedeutungsunterscheidend” (Marti 1985a, 38) …aber näär wììrdt o gsèit, me mües nach u naach, grad u graad (Marti 1985a, 41) oder schlaffe u schlaaffe (Marti 1985a, 50) ùngerschèide. Das schtìmmt natüürlech, aber wìderschprìchht diräkt ar Ussaag das Wokaaulèngi kè Roue schpììut.
• sì ìsch dermìt o oportunìschtischh; Wokaaulèngi schpììut kè Roue, ussert we-s plözlech gliich druf aa-chùnt
• sì ìsch ùnggnaau ir Formulierig fo-de Règle, z.B. zùr Ferwändig fo ⟨ck⟩ u ⟨tz⟩: “Die schrd. Rechtschreibregeln werden analog angewendet: danke, Sekunde, dräckele, spaziere, sperze, Chatz”. Was hèisst daas, “analog angewendet”? Es hèisst nìd öpe, das aui Wörter wo-me im Schriftdütsch mìt ⟨ck⟩ bzw. ⟨tz⟩ schribt èifach ǜbernìmt, sǜsch wǜǜrd-me nämlech nìd ⟨Chutz⟩ (Kauz) schribe (Marti 1985a, 68). Was äue dèrmìt ggmèint ìsch, ìsch “nach kurzen Wokalen werden ⟨ck⟩ und ⟨tz⟩ anstelle von ⟨k⟩ und ⟨z⟩ geschrieben, ausser wenn im standarddeutschen Wort auch ein kurzer Vokal vorkommt und nicht ⟨ck⟩ und ⟨tz⟩ geschrieben wird.”
• si hèt zwaar e ggmèinsaami bärnischhi Schrìftschpraach zùm Ziiu, ìsch aber ìnkonsischtänt we-s drùm gèit, wèli règjonaalen Ùngerschìde söue wìder-ggää wäärde u wèler nììd:
  • me söu zwaar gèng ⟨Dach⟩ oder ⟨Buur⟩ (o wè-me Tachh u Puur sèit) schribe, aber wè-me zwǜǜ oder Bùùm sèit, dè söu-men ou ⟨zwüü⟩ u ⟨Buum⟩ schribe (Marti 1985a, 43)
  • wè-me Hang oder Chìng sèit, cha-me zwaar ⟨Hang⟩ oder ⟨Ching⟩ schribe (Marti 1985a, 52), aber wè-me aui u Roue sèit, söt-me gliich ⟨alli⟩ u ⟨Rolle⟩ schribe; wè-me ùmbèdìngt wot, dè söu-me wènigschtens ⟨auui⟩ u ⟨Rouue⟩ schribe, oder no bèsser ⟨auwi⟩ u ⟨Rouwe⟩ oder ⟨aụụi⟩ u ⟨Roụụe⟩ (Marti 1985a, 52–55)

Bì au däm ìsch-es nìd erschtuunlech, das-es den Aawänder*ìnne nìd ìmmer klaar ìsch, wi ìz öpis z schribe sig:

• wi schribtme schlaaffe? (länge Wokaau, länge Konsonant)
  • t Règle säge: a) Schriftdütsch ⟨schlafen⟩ hèt nùmen èis ⟨a⟩, drùm söt-s ⟨schlaffe⟩ sii (Marti 1985a, 40), b) Momänt, das gseet uus wi schlaffe, mìr müesse gliich zwöi ⟨a⟩ schribe, o wè-s ferwìrend ìsch (Marti 1985a, 50); me söt aso ⟨schlaaffe⟩ schribe
  • t (fèuz1995bärndütsch?) schribt ⟨schlaaffe⟩
  • t (pinhèiroweber2010?) u (greyerz2017berndèutsch?) schribe ⟨schlafe⟩
  • i sir Gramatik schribt der (marti1985berndèutsch?) sowoou ⟨schlaaffe⟩ aus o ⟨schlāffe⟩
• wi schribt-me lüte? (chùùrzes zuenigs ü + t)
  • t Règle säge: a) zwǜschhe ü u ǜ (aso z.B. sübere u ǜbere) wììrdt nìd ùngerschìde; opzjonaau cha-me ⟨ụ̈⟩ u ⟨ü⟩ schribe (Marti 1985a, 35), b) “p und t [werden] verdoppelt, wenn sie zwischen zwei Selbstlauten stehen”⁷

    Ggmeint ìsch eigetlech “zwischen zwei kurzen Selbstlauten”; es ìsch nìd ggmèint, das-me z.B. ⟨e rotte Ball⟩ schribt.

    (Marti 1985a, 56); me söt aso ⟨lütte⟩ schribe.
  • t (fèuz1995bärndütsch?) schribt ⟨lüte⟩
  • t (pinhèiroweber2010?) schribt ⟨lütte⟩
  • u (greyerz2017berndèutsch?) schribe ⟨lüte⟩ (lụ̈tte)
  • der (marti1985berndèutsch?) schribt ⟨lụ̈tte⟩
• wi schribt-me Zitig? (chùùrzes zuenigs i + t)
  • t Règle säge: a) ds chùùrzen i ìsch maau längs ii gsii, drùm wììrdt-s mìt ⟨y⟩ gschribe⁸

    Das wììrdt soo nie gsèit, aber es ìsch soo wi ds ⟨y⟩ ferwändet wììrdt Abschnìt 3.1.1.

    , b) wi bì lüte: doplez t zwǜschhe (chùùrze) Wokaale; me söt aso ⟨Zyttig⟩ schribe.
  • ir Schrǜbwǜs säuber wändet der Marti die Règle fautsch aa u schrǜbt ⟨Zytig⟩ (Marti 1985a, 44, 85). Aber derfǜǜr schribt-er ⟨zyttle⟩, obwoou-s deert nìd zwǜschhe zwöi Wokaale schtèit.
  • ir Gramatik schribt-er o ⟨Zytig⟩, ⟨Zyte⟩, ⟨Zytli⟩, ⟨Hochzyter⟩, aber ⟨Hochzyttere⟩.
  • t (fèuz1995bärndütsch?) schribt Zǜttig
  • (pinhèiroweber2010?) u (greyerz2017berndèutsch?) schribe ⟨Zytig⟩
• wi schribt-me blaau? (längs aa + /w/⁹

  Aso wi i blaau, Braaue, graau, gènaau, schlaau…, aber nìd wi i Bau.

  )
  • t Règle si nìd èidütig; aau wììrdt bì-de Diftonge (Marti 1985a, 45–46) nìd ufgfüert, ùnger “Dreilaute” èrschiint aber aaue mìt ⟨blaaue⟩ aus Bischpììù.¹⁰

    Näbe èie wi i ghèie, öie wi i chöie, aber nid öpe oue wi i boue.

    Im Aahang wììrdt hìngäge ⟨blau⟩ ufgfüert (Marti 1985a, 77). Es schiint aso, das for-emne Wokaau ⟨aau⟩ gschribe wììrdt u sǜsch ⟨au⟩, aber soo gsèit wììrdt das nie. Ggmääss der auggmèine Règle das ùnbèzèichneti Wokaauèngi usem Schriftdütsch söu ǜber-noo wäärde, sött-me ⟨blau(e)⟩ schribe.
  • ir Gramatik schribt der (marti1985berndèutsch?), 122/169/39 ⟨blau⟩ u ⟨blaue⟩ oder ⟨blāue⟩
  • t (fèuz1995bärndütsch?) u t (pinhèiroweber2010?) schribe ⟨blau⟩
  • (greyerz2017berndèutsch?) schribe ⟨blau⟩ (aau)

A dène fier Bischpììu gseet-me:

1. sogaar ir Schrǜbwǜs säuber wäärde t Règle nìd èihèitlech bèfougt (!)
2. ferschìdeni Aawänder*ìnne schribe nìd gliich
3. Aawänder*inne schribe o nìd konsischtänt: Zitig u lüte, wo èigetlech di gliichi Règle for t-Ferdopelig söt griiffe, wäärde i kèm fode fier Wäärch “gliich” gschribe (aso ⟨Zytig⟩ u ⟨lüte⟩ oder ⟨Zyttig⟩ u ⟨lütte⟩)

2.3.2 Dieth (1938) u Dieth und Schmid-Cadalbert (1986)

Di bèide Biiträäg si filosoofischh uf-der gliiche Schìne wi das Proièkt hie: ds Ziiu ìsch, soo chönne z schribe wi-me rèdt, bzw. fonèmaatischh. Derbii gèit-s nìd nùmen ùm ds Bärndütsch, sondern aui Dütschhwizer Dialäkte. wǜu t Dieth-Schribig sech nìd eso fèscht ar Schrìftschpraach orientiert, gìt-s fǜr di mèischte Fraagen en èihèitlechi Antwort. Di bèiden Usgaben for Dieth-Schribig ùngerschèide-sech nìd grooss, houptsächhlech bì-r Dopuschribig fo Ferschlùssluten ((ref?)) u bì schh u chh (Dieth und Schmid-Cadalbert 1986, 10). Lèider hèt-sech t Dieth-Schribig im Bärndütsch nìd so dǜre-gsètscht (sǜsch gääb-s das Proièkt äue nììd…), was fermuetlech mìt dèr länge Schribtradizjoon z tüe hèt (Abschnìt 2.3.1). Im naach ferwante Sèislerdütsch hìngäge hèt-sech t Dieth-Schribig dǜre-gsètscht (Schmutz und Haas 2013).

• Ǜbergangsrèglig ggwääut fǜr:
  • sch (+ Wortaalut/Ìnlut-Règelig)
  • ch
  • tt/pp
• schwarzwiiss ddänkt mìt chh u schh
• ì bì absolut kè Fään fom ⟨ǜ⟩

2.3.3 Zingg (2021)

Ds Meerkblat “Tipps für eine aussprach-nahe Berndeutsch-Schreibung” bzw. “Bärndütsch schrybe: usschpraach-naach!” fom Zingg (2021) schtèut fèscht, das di Bärndütschi Schrybwys nǜm wǜrklech bèfougt u schtatdèssi ènder Usspraach-naach gschrìbe wììrdt. Är rìchtet-sech aber nìd nach-der Dieth-Schribig u kritisiert schpèziifischh t Dopuwokaale u Akzänte. Ùsserdäm ìsch-es ègschplizit kè süschtèmaatischhi Gsamtlöösig, sondern e Sammlig fo drizä “dos and don’ts” fǜr-en Autaag:

1. Wokaale
   1. ds Schwaa nie mìt ⟨ä⟩ schribe (vgl. Abschnìt 3.4)
   2. for /r/ cha-me-s opzjonaau wägg-laa (vgl. Abschnìt 3.4)
   3. ds “Deenigs-⟨h⟩” wììrdt dǜr Dopeuwokaale èrsètscht
   4. for zwöi Konsonante wäärde Dopeuwokaale nìd gschrìbe, ùsser for Weerbändige
   5. èntwèder bruucht-me fǜr zuenigs /i(ː)/ ⟨y⟩ (aber nie zwöi!) oder nììd; im zwöitere Fau cha-me-s aber nìd fom /ɪ/ ùngerschèide (vgl. Abschnìt 3.1)
   6. Diftonge wäärde mìt ⟨i⟩ u ⟨u⟩ gschrìbe; for /i/ wììrdt ⟨j⟩ gschrìbe, z.B. ⟨nöji⟩. Frömdwörter mìt ie wäärde hìngäge gliich gschrìbe wi der Diftong ie (vgl. Abschnìt 4.3)
   7. Dopuwokaale us-em Schrìftdütsch wäärde ǜbernoo: ⟨Schnee⟩, ⟨Boot⟩
2. Konsonante
   1. ds wokalisierte /l/ (vgl. Abschnìt 4.4) cha-me aus ⟨u⟩ schribe. Ds èinzige Probleem ìsch t Foug ùu (wi in ghùuffe), wo-s drü Löösige gìt (wobii di drìti nìd autaagstouglech ìsch):
      • èifach ⟨uu⟩ schribe: ⟨ghuufe⟩
   2. wär Hang oder Hùng sèit, schribt-s o mit ⟨ng⟩
   3. scht u schp wäärde ìmmer mìt ⟨sch⟩ gschribe (vgl. Abschnìt 3.6.1)
   4. der Artìku ds u t Präposizjoon z wäärde nìd gliich gschrìbe (vgl. Abschnìt 4.1)
3. Frömdwörter
   1. Frömdwörter wäärde nìd ii-ddütscht
   2. ⟨x⟩ söu-me nìd fǜr gs bruuche, aso z.B. ⟨xeit⟩; pf söu-me nìd fǜr t + f bruuche, aso z.B: ⟨Pfrou⟩

Maau abgsè for (zue-ggääne!) Lǜkehaftigkèit ha-ni fougends us-z-sèze:

• das for zwöi Konsonante Wokaale outomaatischh läng si,¹¹

  “Wir empfehlen […] den Verzicht auf den Doppelvokal, da die Position des Vokals vor den zwei Konsonanten eine Vokalkürzung nicht nahelegt.”. Das dèrmìt nìd nùme r + n oder m cha ggmèint sii, zèigt der Hììwiis uf blaast etc.

  schtìmmt èifach nììd: Ascht, Land, Schtìft, Adler, hèrt, schwarz…
• Schribwiise wi ⟨ghuufe⟩ si naach ar Schrìft (⟨geholfen⟩), nìd ar Usspraach (ghùuffe)

3 Weli Buechstabe?

3.1 Zueni u offni Wokaale

Eis fo-de grööste Probleem bìm Bärndütsch schribe ìsch, das-es zwöi Reie äänlechi – aber nìd gliichi – Wokaale ùngerscheidet, e zueni u-ne fasch zueni (Tabäue 5). Fǜr die sächs Lute gìt-s im Schrìftdütsch nùme drü Buechstabe: ⟨i⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩. Es steut-sech aso t Fraag, wi-me di zwo Reie chönnt ùngerscheide. Tradizjoneu wììrdt fǜr-en Ùngerschììd zwǜschhe z.B. Riis/Rììs oder tribe/trìbe ds ⟨y⟩ bbruucht: ⟨Rys⟩/⟨Ri(i)s⟩, ⟨trybe⟩/⟨tribe⟩; Aber fǜr di angere zwöi Paar gìt-s kè sötigi Löösig; der Ùngerschììd wììrdt meistens eifachh injoriert. Wäg de fäälende Buechstabe ìsch-s e grùndlègendi Fraag, wèli fo-de zwo Reie me wot marggiere, aso mìt ìrgend-emne zuesäzleche Zeiche for angere Reie z ùngerscheide. Grùndsäzlech machht-s Sìnn, di hüüffigere Lute nìd z marggiere; wèli das si mues-me zeersch maau use-fìnge.

E nìd fǜr-en Autaag touglechi aber èrwäänenswärti Löösig wììrdt im Idiotikon bbruucht: Fǜr t Dialäkte wo-s nöötig ìsch wäärde di beide Reie mìt-emne ⟨¹⟩ u-mne ⟨²⟩ ùngerschìde, aso z.B. ⟨Rii¹s⟩, ⟨Rii²s⟩ oder ⟨Fü¹li⟩, ⟨Fü²li⟩. I Abschnìt 3.1.1 erkläär-i, wiso das ds ⟨y⟩ nìd e super Löösig ìsch u èrkùnde näär i Abschnìt 3.1.2-3.1.5 angeri Mǜglechkeite.

3.1.1 Es Plèduaiee gäg-ds ⟨y⟩

Ì mues forwägg säge das-i sit Jaare konsekuänt ds ⟨y⟩ im Autaag bruuche u-mi seer guet dermìt uskènne. Ds ⟨y⟩ ìsch öpe di einzigi fom Standarddütsch abwiichendi “Norm” ir Schribig fom Bärndütsch, wo im breitere Bèwùsstsii forhanden ìsch, me dänk z.B. a ⟨Zytglogge⟩ uf Google Maps! Leider bì-ni zwùnge, hie-ne Frontaauaagrìff uf das ausits beliebte Kùutuurguet z machhe.

Ds Houptprobleem mìt-em ⟨y⟩ ìsch, fǜr waas-es eigetlech söu staa. Ussage wi “Beim i-Laut hat sich für den geschlossenen Wert das y bereits eingebürgert” (Marti 1985a, 35), “«y» steht für den geschlossenen Vokal” (Pinheiro-Weber 2021, 2), oder “Mit dem […] «y» haben wir den Vorteil, die Lautqualität (geschlossenes «i») eindeutig wiederzugeben” (Zingg 2021, 3) si schlìcht fautsch: Ds ⟨y⟩ steit nìd fǜr-ne zuene Wokaau, es steit fǜr-nes auts längs /iː/. Früecher si maau aui länge I zue gsii (/iː/)¹²

Di länge /iː/ si ggnaau die wo ìm Standardütsch si zù /aɪ̯/ woorde: Wii : Wein, fiire : feiern, Iil : Eile, schiine : scheinen, Liim : Leim.

1. längi ii u chùùrzi i nìd cha ùngerscheide
   • Giige u Fige: ⟨Gyge⟩, ⟨Fyge⟩
   • fiine u sine: ⟨fyne⟩, ⟨syne⟩
   • liisli u bisle: ⟨lysli⟩, ⟨bysle⟩
   • miis (‘das ìsch miis’) u mis (‘das ìsch mis Portmonee’): beides ⟨mys⟩
   • Schwiiz (der Kantoon) u Schwiz (ds Land): beides ⟨Schwyz⟩
2. nìd aui chùrze zuene i mit ⟨y⟩ “daarf” schribe:
   • Piste
   • Liste
   • Brite
   • Zigi
   • Finaau
   • kipe (…aso zmìngst ììg säge nìd kìpe?)
3. nìd e-maau aui länge zuene ii mit ⟨y⟩ “daarf” schribe:
   • fiis
   • miis¹³

     Hie gheit-me o schnäu maau i t ⟨ie⟩-Faue u schribt mies (z.B. Pinheiro-Weber 2010, 146).

   • stabiiu
   • Fiich
   • Siig

Gruppe 2 u 3 si aues Leenwörter, zùm Bispììù us-em Französischh, em Nìderdütsch, oder em Jidischh – teeus natüürlech wia ds Standarddütsch. Drùm wäärde-si nìd mìt ⟨y⟩ gschribe – theoreetischh.

Fiich zeigt nämlech e witeri Problèmaatik fom ⟨y⟩ uuf; das Wort wììrdt o ⟨Vych⟩ gschribe (Greyerz und Bietenhard 2017). Scho i authoochdütscher Zit hèt-s t Warjante feho u fihu ggää. Im bärndütschen Èrbwortschaz ìsch feho ìsch zù Fee woorde; der Wokaau i Fiich dütet hìngäge druf hìì das-es es Leenwort us ìrgend-emnen angere oberdütsche Dialäkt ìsch; wès fo fihu chiem söt-s Fììch sii. Nach mire strìkten Uffassig söt-s aus Leenwort aso kès ⟨y⟩ bechoo; da bì-ni einig mìt-em Marti: “Schreibe Fremdwörter in der üblichen Art: ⟨Weekend⟩ nicht ⟨Wykend⟩” (Marti 1985a, 34). Aber näär schribt-er dè gliich ⟨Väntyu⟩ (Marti 1985b, 58); söt-me dè o ⟨stabyu⟩, ⟨Insulyn⟩, ⟨Klynik⟩ oder ⟨Chemy⟩ schribe? Söt-me ⟨Fych⟩ oder ⟨Fiich⟩ schribe? ⟨Bryte⟩? ⟨fys⟩? ⟨Radysli⟩? Wär weis.

Wäg-der Häärkùnft fom ⟨y⟩ wììrdt-s o nùme i bètoonte Sìube bbruucht. Ùngerschìde wi zwǜschhe Chüniz u Bǜmplìz oder Schämpiss u Gfängnìss cha-me dermìt nìd zeige. U wiso das-men ìz di zwöi chùùrzen i i Wörter wi ⟨Zytig⟩, ⟨Fryti⟩, ⟨Rybi⟩ nìd gliich söt schribe, lüüchtet o nìd uf-en eerst Blìk ii. Au die Probleem mìt-em ⟨y⟩ füere derzue das t Lüt e waagi Idee hei das “ds Bärndütsch es ⟨y⟩ hèt”, aber nìd ggnaau wǜsse, wo das-me-s söt bruuche u wo nììd. Was aui wǜsse ìsch das-me Zit ⟨Zyt⟩ schribt, aber näär hört-s bì-de meisten uuf, u ds Èrgäbnìss ìsch, das-me ds ⟨y⟩ grad chönnt la sii.

3.1.2 Grawis u Akut (Agsõõ Egü u Graaf)

Ds Agsõõ Graaf (◌̀) ìsch e soliidi Löösig fǜr di beide Wokaaureie z ùngerscheide. Es wììrdt z.B. im Okzitaanischh oder-em Katalaanischh bbruucht fǜr offnigs u zuenigs E u O z ùngerscheide. Me chönnt aso z.B. ⟨Riis⟩ u ⟨Rììs⟩, ⟨Bruuch⟩ u ⟨Brùùch⟩ oder ⟨Füli⟩ u ⟨Fǜli⟩ schribe. Der Dieth (1938) bruucht die Löösig nùme fǜr U u Ü (u bèzeichnet mìt-em ⟨y⟩ kè Lèngi, aso ⟨trybe⟩, ⟨Rys⟩). Aber wè-me natüürlech scho-nes Agsõõ bruucht, cha-me-s o grad fǜr ds ⟨I⟩ bruuche; die Opzjoon ìsch i Dieth und Schmid-Cadalbert (1986) aus Auternatiife èrloubt woorde (u fǜr t ⟨y⟩-Opzjoon ìsch Lèngi ǜgfüert woorde: ⟨trybe⟩, ⟨Ryys⟩).

Isländischh het es äänlechs Probleem mìt “z fììu” Wokaale. T Rächtschribig lööst-s mìt-em Akut oder Agsõõ Ègü, wo dermìt di zuene Wokaale marggiert wäärde. Mìt dère Löösig wǜǜrd-men ⟨Zígí⟩ u ⟨Rigí⟩, ⟨lút⟩ u ⟨blut⟩, ⟨fǘǘf⟩ u ⟨Rüüf⟩ schribe.

3.1.3 Fermide fo Diakritika uf-em ⟨ü⟩

Ì phersöönlech fìnge ⟨Rǜǜf⟩ oder ⟨fǘǘf⟩ wüest u ùmständlech; ds ⟨ü⟩ ìsch nìd wǜrk ggmachht fǜr no mee Züüg obedruf z tue. En èlèganti – aber bèfrömdendi – Löösig ìsch z säge, wè-me ds ⟨y⟩ nǜm bruucht, cha-me-s ja fǜr t Ü-Lute bruuche. Wè-me ds ⟨ü⟩ komplèt èrsèzti, wǜǜrd-men aso ⟨Pyle⟩ u ⟨fỳre⟩ oder ⟨fyyf⟩ u ⟨Rỳỳf⟩ z schribe wè-me ds Grawis bruucht. Wè-me ds Akut bruucht wǜǜrd-me ⟨Pýle⟩ u ⟨fyre⟩ oder ⟨fýýf⟩ u ⟨Ryyf⟩ schribe; ⟨y⟩ u ⟨ý⟩ wäärde ǜbrigens o im Isländischh bbruucht statt ⟨ü⟩ u ⟨ǘ⟩. U wè-me ds ⟨y⟩ nùme brüücht fǜr ⟨ǜ⟩ oder ⟨ǘ⟩ z fermide, chönntme ⟨Püle⟩ u ⟨fyre⟩ bzw. ⟨Pyle⟩ u ⟨füre⟩ schribe.

Auternatiif chönnt-me t Kombinazjoon fo-mne Akut oder Grawis u-de Phǜnktli uf-em ⟨ü⟩ mìt emnen angere Diakritikùm us-drǜke. Fǜr ds ⟨ǜ⟩ z fermide chönnt-me-nes doplets Agsõõ Graaf bruuche, es wäär aso dè ⟨Püle⟩ u ⟨fȕre⟩ oder ⟨füüf⟩ u ⟨Rȕȕf⟩ – hǜbsch, nììd? U fǜr ds ⟨ǘ⟩ z fermide chönnt-me-sech bì-den Ùngaare bediene u ⟨fűűf⟩ oder ⟨Pűle⟩ schribe. U natüürlech wäär-s o mǜglech z.B. ⟨û⟩ fǜr eini fo-de beide Kombinazjoone z bruuche.

3.1.4 Bärndütschi Schribwiis

Di Bärndütschi Schrybwys ferwändet opzjonaau e Phùnkt ⟨◌̣⟩ ùnger zuenige /u/ u /y/, schribt aso ⟨Brụụch⟩ u ⟨Bruuch⟩ bzw. ⟨Brụ̈ụ̈ch⟩ u ⟨Brüüch⟩. Fǜr-en Ùngerschììd /i/ - /ɪ/ bruucht-si natüürlech ⟨y⟩ u ⟨i⟩, aber nùme i bètoonte Sìube. Es gseet dernaa uus das der Marti nìd hèt ggmeerkt das di zwöi Wokaale o i ùnbètoonte Sìube beidi foor-chöme, so schribt-er zùm Bispììu ⟨Zügnis⟩ (Marti 1985b, 249) u ⟨öppis⟩ (Marti 1985b, 239), u nìd öpe ⟨öppịs⟩.

3.1.5 Konsonante? Nùme ei Wokaaubuechstabe?

Jìz cha-men argumentiere, das-me cha ⟨Friti⟩ u ⟨Mitti⟩, ⟨chute⟩ u ⟨Chutte⟩ u ⟨schnüze⟩ u ⟨schütze⟩ schribe, aso mit-de Konsonante t Wokaaukualitäät aazeige u derfǜǜr eifachhi Wokaale bruuche. Eerstens müest-me, wè-me das miech, o ⟨hütt⟩, ⟨mitt⟩, ⟨Bümplitz⟩ schribe. U zwöitens funkzjonierti das nùme for t, p, k u z, wo ⟨tt⟩, ⟨pp⟩, ⟨ck⟩ u ⟨tz⟩ chöi bbruucht wäärde, ooni sǜsch ìrgend en Ùngerschììd z machhe. For aune angere Konsonante geit-s nìd uuf: Gùfe, dìse, Füli oder Bǜni lö-sech nìd eifach mìt-emne Dopukonsonant la schribe. Äänlech chönnt-me ⟨Riis⟩ u ⟨Ris⟩, ⟨Bruuch⟩ u ⟨Bruch⟩ u ⟨füüf⟩ u ⟨Rüf⟩ u ⟨Stiiu⟩ u ⟨Stiu⟩ schribe, aso längi offni Wokaale i eisìubige Wörter for chùùrze Konsonante mìt eim u di zuene mìt zwöi Buechstabe schribe. Das füerti derzue das-me i däm Kontègst nǜm zwǜschhe chùùrzen u länge offne Wokaale chönnt ùngerscheide – ìsch ⟨Bruch⟩ Brùch oder Brùùch? Di zwöi Strategiie biete-sech us histoorischhe u schrìftdütsche Grǜnd aa, funkzjoniere aber nùme i seer bègränzte Kontègste, u o döört nìd iiwandfrei.

3.1.6 Zämefassig

3.2 Chùùrzi u längi Riblute

Wi-dernech i Abschnìt 2.1.2 ha zeigt, het Bärndütsch fier Riblute (Frikatiife) wo chùùrz u läng foor-chöme: F, S, S�H, �H.

Nume chùùrzes u längs S wììrdt im Schrìftdütsch ùngerschìde; di angere Kontraste hei kèner Entsprächige. Äue wäg-em Schrìftdütschen Iiflùss wììrdt i gschrìbnem Bärndütsch zwar meistens zwǜschhe ⟨heisse⟩ u ⟨reise⟩, aber nìd zwǜschhe Töiffer u Söifer oder louffe u goufe ùngerschìde: ⟨Töifer⟩ - ⟨Söifer⟩, ⟨goufe⟩ - ⟨loufe⟩. U der Lèngenùngerschììd bì S�H u �H ìsch de meiste nìd e-maau bèwùsst, aber drü Stìche ìsch angers aus ì stìchhe, u fasch riimt-sech nìd uf Paschh.¹⁴

Zueggää, chùrzi /ʃ/ u /x/ si seer säute bzw. touche a Oorten uuf wo di länge nìd foorchöme: Riich, Iisch.

Wärend-sech bìm F u-nem S t Stratègii for Ferdopelig fǜr di länge Wersjoonen aabietet, wäär das bì dène Lute nìd hǜbsch: ⟨stìchche⟩, ⟨Paschsch⟩? Das ìsch es uneerlechs Argumänt: Ì wot natüürlech o nìd schsch schribe, aber drùm mues-me-s ja nìd grad ganz la sii:

1. Es gìt t Opzjoon, èntwèder der eerst oder der lèzt Buechstabe (oder der mìtler im Fau fom ⟨sch⟩) z ferdople. Die Strategii ìsch z fìnge bìm Dieth (1938, nùme ⟨ch⟩).
2. Es gìt o t Opzjoon es angers Zeiche statt e Digraaf/Trigraaf z bruuche, so ⟨ʃ⟩ stat ⟨sch⟩ (aber gèng no ⟨ch⟩) bìm Dieth (1938) oder ⟨š⟩ u ⟨χ⟩ im Idiotikon. Natüürlech gieng ou ⟨š⟩ u ⟨x⟩, oder sogaar ⟨x⟩ u ⟨c⟩.
3. Es gìt o t Opzjoon, Diakritika z bruuche, so bìm Maarti (1985): ⟨sc̄h⟩ u ⟨c̄h⟩.
4. U schliesslech gìt-s no ds Idiotikon, wo zùr Ùngerscheidig wìder ⟨¹⟩ u ⟨²⟩ bruucht, u daas o grad bì F u S.
5. Zuesäzlech cha-me natüürlech stat ⟨sch⟩ o nùme ⟨sh⟩ schribe, u de cha-me näär zùm Bispììu ⟨shh⟩ u ⟨chh⟩ schribe.

3.2.1 f

Der Ùùrsprùng geit zrǜgg bis zùm Ǜbergang fom Ùùrwèstgèrmaanischhe zùm Authoochdütsch, aso öpe ir Föucherwanderigszit (~750), wo auti *p si zù länge ff woorde. Derbii

3.2.2 s

Schrìftdütsch ùngerscheidet zwaar o zwǜschhe “zwöi S”, aber nùme nach chùùrze Wokaale. Im Standarddütsch wììrdt auts *t u auts *s aus /s/ u /z/ ùngerschìde Me chönnt längs /ss/ o mìt ⟨ß⟩ schribe, oder mira ⟨ȥ⟩.

3.2.3 sch

3.2.4 ch

3.3 Chùùrzi u längi Wokaale

Es gìt offesìchtlech fo aune Wokaale chùùrzi u längi “Usgabe”, wo müesse ùngerschìde wäärde:

Derfǜǜr gìt-s meereri Löösige.

3.3.1 Dopleti Buechstabe

Di offesìchtlechsti Löösig ìsch, fǜr längi Wokaale eifach zwöi gliichi Buechstabe z bruuche. Das Mùster ìsch scho bèkannt us-em Standarddütsche, z.B. ⟨Haar⟩, ⟨Meer⟩, ⟨Boot⟩. We-me die Löösig dǜr z Bang aawändet, schribt-me dè z.B. o ⟨Schaar⟩, ⟨Steer⟩, ⟨Broot⟩ (stat nùmen ei Wokaau) oder ⟨waar⟩, ⟨seer⟩, ⟨Boone⟩ (stat es Deenigs-H).

3.3.2 Maggrõõ

Es Maggrõõ ìsch es graads Strìchli ǜber-em Wokaau. Me wǜǜrd aso z.B. ⟨chlīne⟩, ⟨Mǖs⟩, ⟨Grās⟩, ⟨blȫd⟩ schribe. Es wììrdt z.B. im Lètischh oder im Hawajischh fǜr längi Wokaale ferwändet. Derzue toucht-s o hüüffig i akadeemischhe Kontegsten uuf, so fǜr Schwizerdütsch z.B. im Idiotikon.

3.3.3 Techhli

O bèkannt aus Zìrkùmflègs; me wǜǜrd aso aso z.B. ⟨chlîne⟩, ⟨Mü̂s⟩, ⟨Grâs⟩, ⟨blö̂d⟩. Es bèzeichnet z.B. im Waliisischhe oder im Mittuhoochdütsch o Wokaaulèngi.

3.3.4 Brewis

Stat längi Wokaale z marggiere, chönnt-men o di chùùrze kènnzeichne, fǜr daas gìt-s ds Brewis. Me wǜǜrd aso z.B. ⟨chline⟩, ⟨Müs⟩, ⟨Gras⟩, ⟨blöd⟩ schribe, aber derfür ⟨sĭne⟩, ⟨Hŭt⟩, ⟨Stăt⟩, ⟨Ö̆fe⟩.

3.3.5 Was ìsch mìt ⟨h⟩?

Ir dütsche Rächtschribig gìt-s ds “Deenigs-Haa”, wo der Buechstabe ⟨h⟩ fǜr Lèngi bbruucht wììrdt (lueglueget o bì Abschnìt 2.2). U es fùnkzjoniert ja nìd schlächt bì Wörter wi ⟨Bohne⟩ (Boone) oder ⟨weh⟩ (wee), womer-s-is oscho ggwanet si. Aber we-me-s fǜr aui länge Wokaale bruucht, schribt-me natüürlech o ⟨chlihne⟩, ⟨Muhs⟩, ⟨Grahs⟩, ⟨blöhd⟩. Das gieng ja no, aber me müesst dè z.B. blaau aus ⟨blauh⟩ schribe, u dè natüürlech o blaaui aus ⟨blauhi⟩ – u ì weis nìd was dùùdììr derfoo hautischet, aber mìì tschuderet-s wen-i daas gsee.

• u was ìsch mìt den Ämmitaaler u soo?

3.4 ds Schwaa (u ds E)

Es ìsch ììrgendeinisch ir Primaarschueu gsii won-i zùm Schlùss bì choo das der letst Wokaau i Aabe, säge, Seee nìd wǜk es E u o nìd wǜk es Ä ìsch. Aso wèder rède no säge hei zwöi gliichi Wokaale; es ìsch öpis drìts. Fǜr ds Probleem bèsser z ferstaa hìuft chli histoorische Kontegst: Im ganze dütsche Spraachruum si Wokaale i ùnbetoonte Näbesìube zùmne Schwaa /ə/ abgschwècht woorde. Im ganze dütsche Spraachruum? Nei! Di stuure Dütschhwizer hei Wìderstang ggleistet:

Zueggää, im Bärndütsch ìsch nùme ds I èrhaute bblìbe, aber ìmmerhììn. Einewääg, dǜr ds Abschwechhe fo de Wokaale ir Näbesìuben ìsch-e nöie Lut èntstange, wo scho im Mìtuhoochdütsch ìsch mit-emne ⟨e⟩ gschrìbe woorde. wǜu dä Wächsu i ùnbètoonte Sìube hèt statgfùnge, ìsch t Ferteilig fo /ɛ/ u /ə/ “komplemèntäär”. Das heisst: wǜu ds auten e i ùnbètoonte Sìube wi di angere Wokaale o ìsch zù /ə/ woorde, chùnnt-s fasch nùmen i bètoonte Sìube foor, wärend /ə/ fasch nùmen i ùnbètoonte Sìube foorchùnnt. Drùm ìsch-s o kès groosses Probleem, di zwöi eifachh gliich z schribe, was im Standarddütsch ggmacht wììrdt.

Aber es gìt i Leenwörter u de Präfigs èr-, gè-, bè- äbe gliich unbètoonti è:

T Fraag ìsch aso, wi-me der Ùngerschììd zwǜschhe dène zwöi Lute gschrìbe röprèsèntiert.

Einersits gìt-s t Strategii di zwöi Lute mìt ferschìdnige Zeiche z schribe. So schlaat der Diet (1938) foor, ⟨ë⟩ fǜr /ə/ z bruuche, aso z.B. ⟨redë⟩ z schribe.¹⁵

Wììrdt soo o ggmacht im Aubaanischh, Pjemonteesischh, Kaschhuubischh, Unaami, Atschineesischh u i-r nöiste Ortografii fǜr Filipiinischhi Spraache.

Ds Idiotikon ferwändet ⟨ę⟩ fǜr /ə/, aso z.B. ⟨redę⟩.

U schliesslech git-s no Lüt won-es ⟨ä⟩ bruuche…

Angerersits ìsch-es e Taatsachh das ds Schwaa fììu hüüffiger foorchùnt. - [ ] usefìnge wifììu hüüffiger!

Drùm miech-s Sìnn, ds Schwaa aus eifachs ⟨e⟩ z schribe u derfǜǜr ds E ììrgendwie z marggiere. Me chönt z.B. ⟨é⟩ oder ⟨è⟩ schribe.

3.5 /j/ u /w/

Die zwöi Lute si Haubwokaale, aso eigetlech wi-nes /i/ u-nes /u/, aber nìd sìubisch. /j/ chùnnt zùm Bispììu foor i:

Ds /j/ wììrdt nìd ìmmer gliich gschrìbe.

⟨blaaw⟩ ⟨gääj⟩ ⟨blaau⟩ ⟨gääi⟩ ⟨gääy⟩ (u ⟨Yaar⟩) ⟨gääy⟩ (u ⟨Jaar⟩)

3.5.1 ⟨i⟩ u ⟨j⟩ u ⟨u⟩

3.5.2 ⟨j⟩

3.5.3 ⟨y⟩

3.5.4 ⟨y⟩ u ⟨j⟩

3.5.5 ⟨w⟩ u drùm o ⟨v⟩

3.6 Buechstabekombinazjoone

3.6.1 s(ch)t u s(ch)p

3.6.2 ng

Ì ha nìd foor, der zwöit Konsonant i sìnge ìrgendwie angers z schribe aus mit ⟨ng⟩.

3.6.3 Schwaa for R

3.6.4 ti oder zj?

3.6.5 ⟨pp⟩, ⟨tt⟩, ⟨ck⟩, ⟨tz⟩

Aber ì fìnge: wè-me ooni Probleem cha ⟨Foto⟩, ⟨het⟩, ⟨verbote⟩ oder ⟨Lok⟩ schribe (chùùrze Wokaau, ei Konsonant), de söt-men o ⟨Loto⟩, ⟨Bet⟩, ⟨verrote⟩ oder ⟨Bok⟩ (chùùrze Wokaau, ei Konsonant) chönne schribe 😉.

4 Angeri Fraage

• morpholoogischhi Transparänz (Abschnìt 4.1)
• wo si-t Gränze zwǜschhe Wörter? Wo chöme Läärschleeg häre? Was ìsch mìt däm cheibe N? (Abschnìt 4.2)
• Frömdwörter (Abschnìt 4.3)
• Grooss- u Chliischribig
• Sazzeiche

4.1 Ferwanti Foorme wo aber ferschìde tööne

• Angeri Lengiauternazjoone (Wokaale, Nasaale, Frikatiife)

4.1.1 ds Präfigs g(g)-

Ferschmeuzig:

• bbachhe (gbachhe? pachhe? ’bachhe? b’achhe?)
• ddänkt (gdänkt? tänkt? ’dänkt? d’änkt?)

Eigetlech gg-, aber:

• üebe, ggüebt
• ässe, ggässe (gegessen…)
• läbe, ggläbt
• stige, ggstìge? Ì dänke-s nììd

4.1.2 Weerbändige

DATA NOTES D + T: ferschmìuzt

• wììrdt, rèdt (wìrd? nei! rèt? nei!)

N + T – kè chùùrz u läng

• rènne -> rèn(n)t vs ì chùme -> chùnt

Fortis + T – kè chùùrz u läng

• ässe -> ìs(s)t vs läse -> lìst

• wäärffe -> wììrf(f)t vs närfe -> näärft

• schlaaffe -> schlaaf(f)t – gìt nüüt, mit -et

• hoffe -> hof(f)t – gìt nüüt

• wǜschhe -> wǜsch(h)t – gìt nüüt

• machhe -> mach(h)t – gìt nüüt

• chläbt vsräpt

• fìg(g)t vslìgt

• aber Fortis o mǜglech mìt -et

• fììu Weerben ände mìt -et!

• im Ìmperatiif chöi-si o gchǜǜrzt wäärde :)

• lìs ìz vsìs(s) ìz

• wǜsse, weis

• groosse, gröser

• Raad Rèder

4.1.3 Ferschìdnigs

• ds (sìchher nìd z!)
• t (sori Jùngs)
• gchènne

4.2 Zu-de Wörter

4.2.1 Gramatikaalischhi Fakte:

• obligatoorischhs n i-de Pronoome
• opzjonaaus n sǜsch

j mach:

han em’s so’ne

4.3 Frömdwörter

4.4 T /l/-Wokalisierig

Ì bhoupte maau, t /l/-Wokalisierig wììrdt aus präägendsts Meerkmaau fom Bärndütsch waar-ggnoo. Chùùrz zämegfasst: for knap zwöihùndert Jaar hèt im Ämmitaau (Baumgartner 1940, 74) e Lutwandu aaggfange wo im Sìubenuslut es /l/ zù-mene [w] machht u t Abfoug /əl/ zù-mne [u], t /l/-Wokalisierig. T Tabäue 9 zeigt Bispììu.

https://en.wiktionary.org/wiki/gu%�5%82d#�ilamo�ian

4.4.1 Löösige

1. u, u, u (Zingg 2021, ùnd ììg!)

2. ll, l, el (Pinheiro-Weber 2010)

3. ll, l, u (Marti 1985a, 2009)

4. ��, �, u (Dieth und Schmid-Cadalbert 1986; Marti 1985b)

5. ��, �, u (Marti 2009)

6. uu, u, u (Dieth und Schmid-Cadalbert 1986)

7. ww, w, u (Dieth 1938 (-u ùnklaar); Dieth und Schmid-Cadalbert 1986)

8. ��, �, e� (bèleit fǜr Feuz (1995); Dieth (1938) ùnklaar; Marti (1985a) bhouptet nùme)

9. uw, u, u (Marti 1985a (aber nìd nach H))

10. ��, �, � (Marti 1985a (aber nìd nach H))

11. uu, u, u (Marti 1985a (aber nìd nach H))

12. u, u, u (aber u�, u �ermuetlech nìd nach H?) (Pinheiro-Weber 2021)

13. u, u, u (aber u�) (Zingg 2021)

4.4.2 Notize

• Marti (1972): ?
• Marti (1985a):
  1. ��, �, e� (inkonsistänt!)
  2. ll, l, u (Ilias, bdgr, dè fakto Èmpfälig)
  3. uu, u, u
  4. uw, u, u
  5. ��, �, �
     • aber: Zahl, Mähl
• Dieth (1938):
  1. ��, �, e� (?)
  2. ww, w, u (?)
• Dieth und Schmid-Cadalbert (1986):
  1. ww, w, u
  2. ��, �, u
  3. uu, u, u
• Zingg (2021):
  • u, u, u (opzjonaau ghu�fe, Nu��)
• Pinheiro-Weber (2021):
  • u, u, u (opzjonaau Pu��er, Nu��)
• Marti (2009):
  1. ll, l, u
  2. ��, �, u
  3. ��, �, u (am P�)

Pinheiro-Weber (2010), 12: “ein l (bzw. ll) vor einem anderen Konsonanten oder im Auslaut wird von den meisten SprecherInnen in ein u verwandelt.”

Marti (1985a), 54:

Das Wortbild gegenüber demjenigen des traditionell geschriebenen Berndeutschen und gegenüber dem Schriftdeutschen wird sehr stark �erändert, so dass ein �erstehen über den Weg der Lautung […] fast nicht zu umgehen und deshalb sehr mühsam ist (uf au Fäu, mir möchte aui Eutere ǜlade). Diese Schwierigkeit wird noch �erstärkt durch lautlich benachbarte Wörter mit anderer Bedeutung (pär Outo uf Oute, är sou di Sou ǜtue).

…

lauere, schnouse, Moudi, sauft, Rauft, Chraaue, raaue, tschaupe, Chrautsch, täutschle, heuke, praschauere

4.5 Ds Ferbìndigs-n

Ds Ferbìndigs-n ìsch das chliine n wo männgisch daa ìsch u männgisch nììd:

Ds hǜtige Ferbìndigs-n git-s, wǜu früecher ganz fììu Wörter mit n hei ufghört, wi-me z.B. im Standarddütsche no gseet (wir kommen). Die si näär ferschwùnde, chöi aber “wìder uftouche” (bzw. si nie fùrt gsii?), wè dernaa e Wokaau chùnnt, aso z.B. (1b). Es toucht aber o a Oorten uuf wo-s frǜecher nìd ìsch foorchoo, z.B. (2b).¹⁶

Zù-den Oorte wos nöi ìsch iigfüert woorde, ghööre z.B. ou Forme wi ì chùme, wo nie es n hei ghaa: di eutisti Foorm wo-me postuliert ìsch Ùùrgèrmaanischh *kwemoo. Fǜr üsi Zwäke spììut das aber ke Roue; die “nöie” n ferhaute-sech ggnaau wi-di aute.

“Bindungs-n”: Zur leichteren Aussprache, vor allem zum Verbinden von Vokalen, wird manchmal ein n eingeschoben. In einigen Fällen können wir dieses n als “Überbleibsel” aus dem Hochdeutschen interpretieren:

Si schuttet wi ne Maa (Hochdeutsch: ein) Es isch, wi-n-är gseit het (Im Hochdeutschen kein n �orhanden)

Wo wir das n als Überbleibsel aus dem Hochdeutschen �erstehen können, wird es an das betreffende Wort angehängt (am Anfang oder am Schluss), im anderen Fall als alleinstehender Laut eingefügt.

Das Aufeinandertreffen zweier �okale am Anfang und Ende eines Wortes (ein sogenanter Hiatus) wird durch das Einschieben eines n �ermieden (Feuz 1995: 15)

Sofììu zùr Gschicht – aber mìt waas hèi-mer-s effektiif ir Gägewart z tüe? Mǜ Antwort ìsch: es git zwöi ferschìdeni Ferbìndigs-n! Ds èinte chùnt nach Schwaa (/ə/) foor, u zwaar nach aune mǜgleche Wörter:

sofern es die Gestalt des Vorderworts nicht unkenntlich macht, wird das Bindungs-n an dieses angehängt. Dies gilt vor allem bei den vielen Verbindungen mit wo und wi […] wo hingegen das Wortbild belastet und damit schwer verständlich wird, soll man das Bindungs-n mit dem Folgewort verbinden (Marti 1985a, 63)

Me söu aso z.B. ⟨Win i �or churzem �erno ha⟩ schribe. Aber wììrdt nìd èrkläärt, was dè “ùnkènntlech” èffèktiif hèisst; obwoou di mèischte Bischpììu fǜr di “bèlaschtete Wortbìuder” Wörter mìt-emne Konsonant am Schlùss bèinhaute (⟨Heit dihr nis nid gseh gha⟩), toucht deert o dùù uuf: ⟨Hesch du nere’s gseit?⟩. Wiso das ⟨won⟩ u ⟨win⟩ gèit, aber ⟨dun⟩ nììd, èrschliesst-sech-mer nììd.

4.5.1 END-N

4.5.2 PRONOUN-N

D’Ussichte für e nächschte Sunntig hèi-n-ihm jitz so günschtig g’schine Nachär louffe-ni dür-e Näbu zue-nim ufe. Nächär loufeni düre Näbu zuenim ufe i bi ines Rüüschli ine glaueret

Und wennden amne Kolleg versprichsch, du heigschim denn und denn der Chole, wo d nim schwach bisch

Wisawii hèt-me t Frou Salzbǜti blèich i-nes Gganapee gse sìnke Vis-à-vis het me d’Frou Salzbütti bleich i-n-es canapé gseh sinke

4.5.3 NO N

es gääb Froue, wo ìmmer èine suechi das-i no chli klar bi im Gring obe i auer Rueh, mir hèi Zyt

Nach Diet-Schribig ìmmer a-ds fordere Wort, aber me wǜǜrd de ùniroonischh z.B. der Brief won ern ech het gschrìbe schribe

Nach-em Maarti (1986) wǜǜrd-me das o soo machhe, aber nùme deert wo ds n ‘aut’ ìsch, aso scho gèng deert ìsch gsii, bzw. o deert wo-s analoog ìsch iigfüert woorde. Es hies aso: danken i, Löien im Gheeg, aber so-n-en elände Lùgner, oder Han-i-n-im’s nìd ferbote? (ggmìscht, ha(n) ìsch etümoloogischh, ds n nach so nììd). Lut-der Bärndütsche Schrybwys chame-s schribe wi-me wott:

• wi ni

• win i

• wi-n-i Ùssert bì den Artikle e(n) u es:

• wi ne Bäär

• ùm nes Haar

• zingg: nüüt

• mach:

  • ìmmer am Wortändi
  • e, em (im)
  • so’ne, wo’nem, won i’nem

Aber: zmingscht im mììr fertroute Bärndütsch gìt-s èigetlech zwöi Bìndigs-n. Èis derfoo toucht nach Schwaa am Wortändi uuf u isch (ömu fǜr mìì) opzjonaau:

• Weerbe: sì tanze(n) im Waud
• Noome: Löie(n) im Gheeg
• Adjektiif: i de groosse(n) Aarme
• Artìku: e(n) Ascht

Ds angere toucht nùme for enklitisierte Pronoomen uuf u ìsch deert obligatoorischh:

• ì cha-nim häuffe
• wo-ni bì choo
• si chöi-nim zueluege
• so-nes Pächh!
• är ìsch bì-nis gsii

das das nìd “ds gliiche” n cha sii, gseetme dranne, das die forhärige Wörter sǜsch nie es n dernaa hèi:

• ì cha im Waud ga louffe
• wo i dene Böim läbe
• si chöi im See bade
• är ìsch bì Isländer gsii

Aso t Wörter cha, wo, bì, zu, fo, so, a, o hèi nie es “Ferbindigs-n”, ùsser si schtö for-emne Pronoome.

marti:

etǜmologisch -n forhande ‘toucht wider uuf’

V=ni ADJn N ADJn ADJ ADJn PREP Nn PREP PROn ART (men e) PREPn PREP (oben am) ARTn ADJ (en angere, den erste)

(dür analogii uf aui 1SG wèrbe, adjektiif übertreit)

nöi iigfüert: o(u) so wo wi(e)

• aber die si aui mit Pronoome Her Maarti!

datif ihm, ihre, öich isch spezieu i ferbindig mit i du si, sowie är mir dir:

han-i-n-im’s wosch du-n-ere’s darf si-n-is cha-n-er-(n-)im sött mir-(n-)is sǜt dihr-(n-)im

• aber di si o wider aui mit pronoome!

• -n-i

• -si

• -der

• -nim

• etc Di einzige Usnaam (?) si der Artiku e u ds Pronoomen em, we ds fo(o)rdere Wort mìt o oder i(e) ufhört, bispìuswiis so’ne Sach (u nid son e), wo’nem het gseit (u nid won em), won i’nem ha gseit (u nid won in em)

• i-de Wort fom J. ‘mach’ Wuust (?):

  • Ì hänke der Ferbìndigs-n grùndsäzlech a ds fo(o)rdere Wort aa. Esoo fermiden i ùnfertrouti Wortaafäng mìt n, bispìuswiis. ì han em’s gseit (u nìd ha nem), ì schriben e Biitraag (u nìd schribe ne), in es paar Tääg (u nìd i nes). Di einzige Usnaam (?) si der Artiku e u ds Pronoomen em, we ds fo(o)rdere Wort mìt o oder i(e) ufhört, bispìuswiis so’ne Sach (u nid son e), wo’nem hèt gseit (u nìd won em), won i’nem ha gseit (u nid won in em). Ds Wort ’ne aus abgschwèchti Foorm fǜr ‘ììn’ hèt ǜbrigens kes Ferbìndigs-n. Drum schrib i sen ìmmer aus ’ne, bispìlwis es hèt’ne (u nìd hètn e), i ha’ne gsee (u nìd han e). Äänlech ìsch es bìm Artìkel e nach Konsonant, bispìlswis fǜr’ne guete Zwäk (u nìd fürn e).

DATA wo-ni-nim ha gseit ha-ni-nim-s ggää wosch dù-ne-re-s ferzeue darf-si-nis aalüte cha-ner-nim-s erklääre

i ha=nim=s gseit ì schribe=ne Biitraag i=nes par Tääg so=ne Sachh es hèt=ne i ha=ne ma=ner=nis ds=Sauz gää wè=me=ne=s das=men ìz hangen ìz Löien ìz ma jìz

de machhen im Waud Fögu Läärm de machhe=ni=m=s wìder uuf de ma=ni=m=s wìder uf=machhe het=s=nis de=nes wo=ni=nem ha gseit

5 Abschliessend

Aa, däwääg?

–Bärn, Aprìu 2025 Florian Matter